Mình vừa xem lại hai tấm ảnh của một bạn bệnh nhân, chụp cách nhau đúng 23 ngày. Ngồi nhìn khá lâu, rồi muốn viết vài dòng.

Bạn nam, 30 tuổi, mổ u dây thần kinh số VIII bên trái ở tuyến trên. Đây là khối u nằm ở góc cầu tiểu não — một cái ngách rất chật phía sau và dưới não, nơi nhiều dây thần kinh sọ chen nhau đi qua.

Bạn ấy đến chỗ mình khi vừa mổ được một tuần, với nửa mặt bên trái xệ xuống, rãnh mũi má mất hẳn, nói thì méo tiếng.

Vì sao mổ dây VIII mà lại liệt dây VII?

Vì hai dây này là hàng xóm sát vách. Dây VII (thần kinh mặt) và dây VIII (thần kinh thính giác - tiền đình) cùng chui qua một cái ống chung — ống tai trong — rồi cùng đi qua góc cầu tiểu não. Khối u lớn dần từ dây VIII sẽ ép, kéo giãn và dính vào dây VII nằm cạnh.

Nên khi phẫu thuật viên bóc khối u ra, dây VII gần như không tránh khỏi bị đụng chạm: bị kéo căng, bị thiếu máu nuôi tạm thời, bị phù nề sau mổ. Dây thần kinh vẫn còn nguyên, nhưng tạm thời ngừng dẫn truyền. Đó là lý do liệt mặt sau mổ u dây VIII là chuyện thường gặp, chứ không phải tai biến do mổ hỏng.

Nhận định ban đầu của mình lúc đó: ngay tuần đầu bạn ấy đã nhắm kín được mắt. Chi tiết này nói rằng dây VII còn nguyên vẹn về giải phẫu, tổn thương chủ yếu là phù nề và đụng dập — tức là có khả năng hồi phục, và hồi phục tốt. Việc của mình không phải chữa cho dây thần kinh mọc lại, mà là dọn đường cho nó hồi phục nhanh hơn.

---

Và đây là chỗ mình muốn bàn.

Câu hỏi gia đình hỏi mình hôm đầu tiên: mới mổ có một tuần, châm cứu bốc thuốc bây giờ có sớm quá không?

Thực ra, chính phẫu thuật viên là người động viên gia đình sau mổ nên dùng châm cứu để hỗ trợ điều trị liệt dây VII. Vì vậy người nhà mới liên hệ với mình.

Mình vừa chăm sóc vết mổ, thay băng, cắt chỉ và theo dõi quá trình hồi phục cho đến ngày bạn tái khám tại Bệnh viện Việt Đức. Hậu phẫu ổn định, vết mổ tiến triển tốt nên việc điều trị phục hồi được triển khai nhẹ nhàng, từng bước.

Ngày trước chính mình cũng ngại. Cứ nghĩ giai đoạn hậu phẫu là đất của ngoại khoa, Đông y nên đứng ngoài, chờ ổn định rồi hẵng vào. Giờ mình nghĩ khác. Chờ cho chắc, nhiều khi là chờ mất luôn thời điểm tốt nhất. Thần kinh phục hồi theo cửa sổ thời gian của nó, không đợi ai. Vấn đề không phải có nên vào không, mà là vào đúng lúc đúng giai đoạn.

---

Cái lưỡi cho mình câu trả lời

Buổi đầu tiên mình chụp lưỡi bạn ấy: bệu to, hằn răng rõ, sắc nhợt phớt tím, rêu trắng dày nhớt phủ kín gần hết mặt lưỡi — dày đến mức không nhìn thấy nền lưỡi bên dưới.

Đọc ra ba thứ: khí hư (lưỡi bệu, hằn răng), huyết ứ (sắc tím), đàm thấp ứ đọng (rêu dày nhớt).

Đúng cái mà một cơ thể vừa qua đại phẫu, nằm nhiều, ăn kém sẽ có. Và cũng đúng với cách Đông y nhìn liệt mặt: khẩu nhãn oa tà do phong đàm ứ trở kinh lạc trên nền chính khí hư.

Cái lưỡi này quan trọng ở chỗ nó loại trừ nhiều thứ, không chỉ khẳng định. Rêu trắng, không vàng — nghĩa là không có nhiệt, nên đừng đụng đến thuốc thanh nhiệt khổ hàn. Nếu chỉ nhìn khuôn mặt sưng nề đỏ mà đoán "viêm, nhiệt" rồi cho thuốc mát, là đi sai đường ngay từ đầu.

Pháp điều trị vì thế rất rõ: ích khí hoạt huyết, kiện tỳ hóa đàm, thông kinh hoạt lạc. Vẫn là điện châm, vẫn là dùng bài Bổ dương hoàn ngũ thang làm khung, gia thêm một vài vị hoạt huyết để hỗ trợ giảm đau giảm viêm sau phẫu thuật.

Tiến triển

Tuần 1: mắt nhắm kín trở lại

Tuần 2: chúm được môi, phồng má giữ được hơi, hết đau đầu ban đêm, ngủ tốt hơn.

Tuần 3: mặt lúc nghỉ gần cân xứng, rãnh mũi má hiện lại

Giờ chỉ còn lệch nhẹ khi cười và khi nói — phần tinh tế nhất, luôn về sau cùng.

---


Còn cái lưỡi: rêu mỏng hẳn, nhìn xuyên thấy nền lưỡi; sắc từ nhợt tím chuyển sang hồng nhạt.

Điều mình muốn nhấn: lưỡi thay đổi sớm hơn và rõ hơn khuôn mặt. Khi mặt còn chưa nhúc nhích được bao nhiêu, khi bạn ấy soi gương mỗi sáng vẫn thấy méo và bắt đầu nản — thì cái lưỡi đã bớt tím, rêu đã mỏng đi rồi.

Mình đưa hai tấm ảnh lưỡi cho bạn ấy xem cạnh nhau. Không cần giải thích dài. Nhìn là thấy.

Trong tất cả những gì mình khai thác ở một người bệnh — mạch, sắc mặt, giấc ngủ, mồ hôi, đại tiểu tiện — thiệt chẩn là dấu hiệu hiếm hoi mà người bệnh cũng nhìn thấy được bằng chính mắt mình. Mạch thì chỉ thầy thuốc bắt được. Nhưng cái lưỡi thì hai người cùng nhìn.

Nói cho công bằng: liệt mặt sau mổ u dây VIII có khả năng tự hồi phục, và bạn ấy hồi phục tốt phần lớn nhờ ca mổ được làm khéo, dây thần kinh được bảo tồn. Đông y ở đây không chữa khỏi một mình.

Nhưng đúng thời điểm, đúng liều, đi song song — thì rút ngắn được đường về. Giai đoạn hậu phẫu, hóa ra lại là chỗ Đông y làm được nhiều việc hơn mình từng nghĩ.