Chia sẻ từ thực tế khám và điều trị về thoái hóa khớp gối: vì sao người bệnh không nên quá sợ vận động, tại sao mức độ đau không phải lúc nào cũng tương ứng với hình ảnh X-quang, và vai trò của châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt trong kiểm soát triệu chứng.

Sáng nay, đang ngồi ăn sáng ở căng tin bệnh viện, mình gặp lại một bà cụ 74 tuổi, là người bệnh mình từng điều trị trước đây. Bà đi khám ngang qua, nhận ra mình rồi cười: “Bác sĩ Kiên, lâu lắm mới gặp bác sĩ!”. Hai bà cháu hỏi thăm nhau vài câu. Bà kể rằng hằng ngày vẫn đi bộ đến Bệnh viện Châm cứu, khớp gối thỉnh thoảng vẫn đau nhưng nhìn chung bà vẫn đi lại được.

Câu chuyện của bà khiến mình nghĩ đến một vấn đề mình gặp khá thường xuyên ở người bệnh thoái hóa khớp gối: đau và thoái hóa là hai chuyện có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Có người phim X-quang thay đổi khá nhiều nhưng vẫn sinh hoạt bình thường, trong khi có người thay đổi không quá rõ nhưng lại đau nhiều. Vì vậy, khi điều trị, mình không chỉ nhìn vào cái khớp trên phim mà quan tâm nhiều hơn đến việc người bệnh đang đau như thế nào và còn làm được những gì.

1. Thoái hóa khớp gối không có nghĩa là phải hạn chế vận động

Khi khớp gối đau, việc đầu tiên nhiều người nghĩ đến là nghỉ ngơi. Họ sợ đi bộ, sợ lên xuống cầu thang, thậm chí hạn chế gần như toàn bộ các hoạt động vì nghĩ rằng mỗi bước chân đều làm sụn “mòn” thêm.

Nhưng khớp gối không hoạt động độc lập. Cơ đùi, cơ hông, dây chằng và khả năng kiểm soát vận động đều tham gia vào việc chịu tải và tạo sự ổn định cho khớp. Khi một người ít vận động trong thời gian dài, sức cơ giảm, khả năng kiểm soát chi dưới kém đi, việc đứng lên, đi bộ hay lên xuống cầu thang trở nên khó khăn hơn. Khi đó, người bệnh có thể rơi vào một vòng luẩn quẩn: đau → ít vận động → yếu cơ → vận động khó hơn → đau nhiều hơn.

Vì vậy, điều trị thoái hóa khớp gối không nên chỉ xoay quanh việc làm cho hết đau. Cần tìm cách đưa người bệnh trở lại vận động phù hợp. Với người này có thể là đi bộ; với người khác có thể là tập sức mạnh cơ đùi, cơ hông, tập đứng lên ngồi xuống hoặc những bài tập đơn giản hơn. Mức độ vận động cần được cá thể hóa, nhưng nguyên tắc chung là không nên biến “thoái hóa” thành lý do để ngừng sử dụng khớp.

2. Không thể nhìn phim X-quang để đo mức độ đau

Đây là một điều mình thấy người bệnh thường hiểu chưa đúng. Khi nhận kết quả X-quang với những từ như “hẹp khe khớp”, “gai xương”, “xơ đặc xương dưới sụn”, nhiều người lập tức nghĩ rằng khớp của mình đã hỏng nặng và cơn đau hiện tại chắc chắn do những thay đổi đó gây ra.

Nhưng hình ảnh cấu trúc và cảm nhận đau không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Đau là kết quả của nhiều yếu tố, không chỉ riêng mức độ thay đổi trên X-quang. Giấc ngủ, tâm lý, mức độ hoạt động, sức cơ và cách hệ thần kinh xử lý tín hiệu đau đều có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm đau của người bệnh.

Vì vậy, mình thường không muốn chỉ hỏi “phim của bác thoái hóa mức nào?”. Quan trọng hơn là hỏi: bác đi được bao xa, có lên xuống cầu thang được không, đứng lên khỏi ghế có khó không, cơn đau ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt thế nào? Điều trị nên hướng đến việc cải thiện những vấn đề đó, thay vì chỉ cố làm cho hình ảnh trên phim đẹp hơn.

3. Châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt có vai trò nhưng không nên là đích đến

Đây là vấn đề khá gần với công việc của mình. Châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt và các phương pháp trị liệu bằng tay có thể giúp giảm đau và cải thiện khả năng vận động ở một số người bệnh. Khi đang đau nhiều, việc giảm đau có thể rất có giá trị vì nó tạo điều kiện để người bệnh bắt đầu hoặc quay lại tập luyện.

Nhưng nếu người bệnh chỉ dừng ở việc giảm đau thì vấn đề có thể lặp lại. Đau → đi điều trị → đỡ → quay lại sinh hoạt cũ → đau trở lại. Nếu không đồng thời cải thiện sức cơ, khả năng vận động và các yếu tố liên quan, người bệnh rất dễ phụ thuộc vào những lần điều trị thụ động.

Với mình, châm cứu hay trị liệu bằng tay nên đóng vai trò hỗ trợ. Giảm đau để người bệnh vận động tốt hơn, vận động để cơ khỏe hơn, cơ khỏe hơn để khả năng chịu tải và chức năng được cải thiện. Khi người bệnh dần tự kiểm soát được tình trạng của mình, đó mới là kết quả mình muốn hướng tới.

4. Mục tiêu không phải là làm chiếc gối trở lại như tuổi 20

Bà 74 tuổi mình gặp sáng nay vẫn đi bộ hằng ngày dù khớp gối thỉnh thoảng còn đau. Mình nghĩ đây là một ví dụ khá thực tế cho mục tiêu điều trị ở bệnh mạn tính.

Ở tuổi này, không nhất thiết phải tìm cách biến một chiếc khớp đã có những thay đổi theo thời gian trở thành một chiếc khớp “như mới”. Điều quan trọng hơn là bà vẫn có thể đi lại, tự chăm sóc bản thân và duy trì những hoạt động có ý nghĩa với cuộc sống của mình.

Thoái hóa khớp gối là một quá trình mạn tính, nhưng mạn tính không đồng nghĩa với bất lực. Nếu hiểu đúng về bệnh, duy trì vận động phù hợp và sử dụng các phương pháp giảm đau một cách hợp lý, người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt triệu chứng và duy trì chức năng trong thời gian dài.

Có lẽ điều cần thay đổi đầu tiên đôi khi không phải là chiếc gối, mà là cách mình hiểu về nó.